حادثه‌ها را نيز در شمار آرد و در دل و گمان خويش نگاه دارد ، تا در نزد او از دفتر پيش آمدها و آنچه روى دادن مانندش را چشم مىدارد نيفتد ، هر چند از پيش آمد بد جز به يارى خدا بر كنار نتوان بود ، و به پيش آمد نيك جز به كارسازى او اميد نتوان بست . » مسكويه روشى را كه در نوشتن تاريخ براى خود برگزيده است هرگز از ياد نمىبرد و آن را در جاى جاى كتابش گوشزد مىكند . مسكويه ، چنان كه روزنتال مىنويسد ، « در تاريخنويسى بر پايهء بلندى ايستاده است . كم پيش مىآيد كه وى به گزارشهاى بىارزش تاريخ ارج نهد . آنچه را كه داراى ارزش تاريخى است به خوبى باز مىشناسد و روايات تاريخ را با سامانى خردپذير باز مىگويد و پيوندى را كه در ميان حوادث وجود داشته است به خواننده‌اش مىنماياند . » مورخان اسلامى همگى به تاريخ از آن رو نگريسته‌اند كه تاريخ درس است ، اندرز است و مىتوان از آن پند گرفت ، « اما تنها كسى كه در اين باب استدلال حكيمانه و فلسفى كرده و ديد اخلاقى و براگماتيك داشته و جا به جا در كتاب خود به موارد تجربه و فوايد عملى اشاره كرده مسكويه است . مسكويه قايل به اصالت عمل و اصالت تجربه بوده است . » [ 1 ] و به تعبير ديگر ، « وى كه در فلسفه به عنوان حكيم اخلاقى مشهور است ، در تاريخ مؤلف كتاب حكيمانه‌اى است به نام تجارب الامم . نام كسانى چون ابو على مسكويه ( 320 - 421 ه ] ، رشيد الدين فضل الله [ 645 - 718 ه ] ، و ابن خلدون [ 732 - 806 ه ] را مىتوان به عنوان پيشروان طريقهء علمى تاريخ يا در شمار پيشگامان فلسفهء تاريخ ياد كرد . » [ 2 ] و اين خود روشن است كه مسكويه چند قرن پيش از رشيد الدين فضل الله و ابن خلدون مىزيسته است . بسا بتوان گفت كه مشكويه در تجارب الامم با همان چهره‌اى ديده مىشود كه در نوشته‌هاى نامدار ديگرش . همچون : ترتيب السعادات ، يا الفوز الأصغر ، يا تهذيب الاخلاق ، يا جاويدان خرد ، يا شوامل كه آن را در پاسخ هوامل ابو حيان توحيدى نوشته است ، و جز آن كه همگى دربارهء تواناييهاى روان و مهار كردن خوى آدمى و در شناختن و شناساندن نيكبختى انسان‌اند و مسكويه به نوشتن آنها ممتاز و پيشتاز شناخته شده است . كايتانى در مقدمهء فتوگراف

--> [ ( 1 ) ] دكتر زرياب خويى ، مقالهء « مورخان ايران در دورهء اسلام ، در مجموعهء مقالات « گوشه‌اى از سيماى تاريخ تحول علوم در ايران » انتشارات وزارت علوم ص 181 . [ ( 2 ) ] زرين كوب ، تاريخ در ترازو ص 73 ، 71 .